Kapështica  me Doganën  e saj,Portale e Shqipërise,…  një toke e magjishme ne Devoll,Shqiperi

Kapeshtica ,nje fshat kufitar,  i lashte  Shqiptar ,Ilir , etnik  e me histor te vjeter e  te re,me tradita te pasura e  te cmuara e te shquara, cepi i  fushes  se Devollit,skaji me jugelindor i Shqiperise,ne kufi me Greqine,portale ,nyje lidhese me boten ,me qyteterimin Europian.
E futur ne nje lugine, qe ka zanafillen ne fushen e begate te devollit ne perendim,midis dy faqeve te maleve te Palegut,mbarimi i malit te Thate, me shtepi e avlli te gurta, qe i kane qendruar si nje ombrelle natyrore mbrojtese ne mes te lugines,nga natyra e nga pushtuesit.
Fshati shtrihet e  shkon si nje tren mallrash gjate lugines , ne veri deri ne Doganen e saj , pellembe e lapidare e Shqiperise,ne kufi,duke e pershkuar ne mes lumi me te njejtin emer,qe buron nga Pepellashi.
Nje burim me legjenda e gojedhena te padegjuara e shume te rralla,bashke me rrugen e vjeter,(se tani autostrada e re ka care gryken e sellcave e i shkon nga siper fshatit),e bejne kete toke,nje vend te magjishem me legjendat,bemat,gojedhenat ,historite ,trimerite,dhimbjet ,plaget e mortjet,
e burave te saj ,inteligjente,trima ,punetore te medhenj,mjeshtra bujq e muratore gurezdhendes,intelektuale te pashembullt, dhe me nenat, grate e vajza duararta e amvise te rrralladevollesha.
KAPESHTICA , emer tashme i njohur e popullarizuar ne Shqiperi ,emer i lakuar shpesh here nga mediat e ne cdo New-s,lajm televiziv apo gazete,por dhe nje emer i perseritur ne shkrimet e mija,se mbi te gjitha eshte nje emer me vlera  historik,qe lidhet me shume njgjarje,vite e kohe te ndryshme qe ne fillimet e ndertimit te saj ne shekullin e kaluar,me shqipataret  e me boten jashte saj,me miqte tane te shumte.
Por per vendasit ,eshte me teper nje vend i shenjte,nje toke e magjishme,nje dritare shprese me boten jashte,nje porte fati per te ardhmen,nje nyje lidhese midis dy boteve,…
Shpesh here bisedoja me emigrante e pare nga Kapeshtica ne amerike me Fidai Manellin me Xhevdet Shehun, e te tjere pasi i kemi pasur mik shtepije,,bura te mencur te shtruar ,punetore te medhenj e patriote tani ne pension,per Kapeshticen dhe njerezit e saj te shkelqyer.
Pervec asaj qe ata flisnin gjithnje me respekt e me mall gjatedhjete e ca vjet larguar,ata mbajne mend shume hitorira qe une i mbaj te fiksuara e ndoshta me vome do ti hedh ne leter,per vuajtjet e qendresen e tyre  ndaj pushtuaesve ,per marredhnijet me fqinjet greke,per historite e dramat e shumta me doganen,per vitet e izoluara e te rrethuara me tela me gjemba ..
  E shquarper trimerite e zgjuarsine e kapishticareve ne breza,e te tjera,per postebllokun ,me roje  me pushke, duhet te merrje vise ,leje nga shteti,pa le te ishe edhe me biografi te mire, para se te hyje te vije ne fshat,qe ishte nje nebd i izoluar, nga njerezit dhe nga miqesia….
Le mos bejme histori ,te tjeret kane shkruar,por le te shkruajme per vendasit per zoterit e shtepise,per vellezerit e mij, neqoftese do te na lejohej te perdornim kete term,per kapeshticaret,qe e quajne ate si gjene me te shrtrenjte te tyre,si prone e tyre.     E ngritur e ndertuar nga  burat e mencur e mjeshtra ustallare te punimit te gurit e marangoze te talentuar,nga keta bujq devollinj mendje ndritur dhe e mbrojtur prej tyre si syte e ballit.
Do te kishim deshire t’i permendnim qe te gjithe por e pamundur,se jane te pakten dy-tre breza.
Emri i venlindjes dhe  i venbanimit te tyre, jane sinonime te njera tjetres,Kapeshtica e Dogana,si vellezerit siameze, plotesojne njera tjetren,aq te lidhura jane per ta,  bijte inteligjente ,trima e punetore te kapeshtices.Per kete ata ndjehen krenare,e quajne si emrin e tyre.
Dogana e Kapeshtices,ky vend simbolik i tokes se magjshme,ka ne emrin , vetveten e saj me qindra e mijra histori trimerije por e te dhimbshme per ne ,eshte nje histori me vete ,vecanerisht ne vite e demokracise  dhe meriton te shkruhet gjata e te  nderohen e te rspektohen te gjitha ata bij e bija jo vtem te kapeshtices por te tere Shqiperise.
Por ne shkrim tim do te largohem perkohesisht nga kjo teme e rendesishme per te shkruar  me vone,si nje nga njgjarjet me te medhaja te historise tone,te vuajtur por krenare.
Shpesh me nxenesit e shkolles kur i mernin nje mendim per vendin ku kishin deshire per eskursione a piknikiun e fundit te vitit shkollor,nxenesvet te kapeshtices,ata e kishin deshire te madhe te shkonim nga dogana,ishte vendi i preferuar  i tyre,nje edukate prinderore e futur ne gjak per kete emer te madh te jetes se tyre.
Dogana ,ajo porte e madhe e keshtjelles Shqiperi,nje portale e forte, ,ishte dhe si nocion mburoje  qendrese e mbrojtje,nga dyndjet e pushtuesvet,prandaj sa me forte te ishte ajo e mbrojtur edhe me trupat e tyre,aq me te qete e te lire do te ishin ata.
Kapeshticaret pa u futur thelle ne histori si pasardhesit e Ilirevet,e nje nga fiset ilire me te degjuar, qe shtriheshin ne trojet e devollit,jane bura te medhenj,e te gjate.Ne disa breza ata e trashegojne kete” gjene trupore  “qe u ka hije ei ben me te fisme.
Aq sa mban mend kujtesa ime,pasi i njoh shumicen e kapeshticareve si fshatra fqinje qe ishim ,apo si lagje te njera tjetres te fshatrave tona  me Vishocicen,po thuajse qe te gjithe prinderit, edukatore te aposionuar per avenirin e femijeve te tyre qe ishin njehkohesisht dhe nxenesit tane me inteligjnete te shkolles se Vishocices,per te cilet ruaj kujtimet e mbresat me te cmuara.
Per gjithe ato breza nxenesish qe kam kaluar neper duar, pa haruar koleget e mij ,mesuese te talentuar si Mendar Mullen,Medehat Kutrollin,Skender Alickollin,Nefaret Vocin,Manushaqe Mulluxhiun,Nazmi Fetollin,Rami e Fitret Kurollin,Hena Barollin,Setali Manen, Bujar e Drita Jazexhiun,Petrit Kutrollin,Habibi  me gruan e tij,Fehmi Talken,Sadete Kutrolli,si dhe e paharuara mesuesja e talentuar Nimete Kutrolli,qe u nda nga jeta ne nje moshe te re,  e shume te tjere tani te rinj qe nuk i kujtoj dot,pasi kam vite qe jam larguar.
As qe mund te harroj ,por kam kujtimet e mbresat emija me te mira per Mendrin e Medehati qe punuam bashke ne shollen e vishocice por edhe kur u transferuam te tre ne shkollen e re 8 -vjecare te trestenikut,qe punuam me mish e me shpirt,hapen dhe shkollen 8-vjecare te mbremjes,pa le sa aktivitete organizonim me shkollen e me fshatin,Medehati me grupet popullore e nje kereograf profesionist i Devollices,por dhe Mendarin me theatrin,duke gjalleruar jeten artistike ne fshat.
Respekt te vecante ruaj per ciftinedukator Rami e Fitret Kutrolli,dy mesuese edukatore te talentuar,pa le Fitreti nje aktiviste e pa lodhur e levizjes te emacipimit te gruas ne fshat.
Ashtu sickam shkruar e ne shkrimet e tjera per figuren e mesuesit edukatorit ,metodistit e specialistit te mesimdhenies ,te punetorit te palodhur,mesuesin Skender Alickolli, sa mesues ne shkolle dhe aq dizenjator ne shkolla,reparte ushtarake e posta kufitare me ate doren e tij prej artisti ,si piktor i talentuar,e fati e solli qe te takohemi e te jetojme bashke ne vellazeri e miqesi per afro dhjete vjet ne shtetin e Connctikatit,e qe sot megjithese eshte imoshur punon si murator duke ndihmuar te birin ,Ilirin, ne bissnesin e tij ne ndertim.
Por me shume  kam debulese edhe per nxenesit e studentet e mij, te tetevjecares e te se mesmes bujqesore te nates, nga kapeshtica qe ishin teper inteligjente e te shkelqyer ne mesim e shume te dashur.
Kam me dhjetra emra ne shenimet e ne kujtesen time  por do te vecoje shume  qe jane sot intelektuale te shquar,bujk te mencur,muratore emekanike zdruktore te talentua,Feti Zypcelli mjeshtri artist tornitori i smt bilishtiti,zdruktaret druzgdhendes si Ydri Kutrolli,Qemal Hoxha ,Niatin,.. te tjere pa mbarim nje liste gjate.sic mund te permend farketrin e vjeter Licin,e shume e e shume te tjere.,por s’mundem…,  Dua te theksoj disa emra,duke i kerkuar ndjese shume te tjereve qe i kisha te gjithe njesoj , si Hektor Mullaj ,nje ish nxenes inteligjent,sot dentist dhe nje intelektual i nderuar,Alban Fetolli profesori i anglishtes ne Bilisht,nje koleg i respektuar e te tjere si,Ilir Alickollin,Elsa Ducin,Pellumb Mullen,Fatime Kutrolli,Bardha Alickolli,Eriketa Alickolli,Aida  Kutrolli,Ilirian Mullaj,Bardhi Lindraku,Ajet Ducin,Eli Fetollin,Ajet Gavrin,Lira Pellumbin,Etleva Kutrolli,Arsen Mance,Poetin e ri Gezim Manellin, e me dhjetra e dhjetra te tjere sa kur kontaktojne ne facebook e kam veshtire ti njoh per momentin,..
Mund te pershkruaj shume nga burat e saj ,kollose shtat larte e burerore,…mjeshtra bujq e blegtore ,muratore guregdhendes te shquqr,  marangoze artiste ,traktoristet,ushtarake si dhe nje ajke intelektuale qe sherbejne ne gjthe vendin e bote,nje pjejade edukatoresh pedagoge ne universitete e  mesues te zote,kuadro drejtuese te zotet e me pervoje te ekonomise,mjeke veterinere, agronome,ekonomiste specialiste te degjuar ne tere vendin ..
Gjithnje ishte i pranishem ne shtepine tone e ruajme kujtimet te fresketa per burin e mencur,nje thesar i mencurisepopullore per ata qe e enjohin,nje enciklopedist nga natyra,nje gure popullore me nje thesar dijesh pa mbarim,nje gojetar e nje mik i te gjitheve ne dite te mira e ne dite te veshtira,do te trokiste ne dere ,ne cdo shtepi pa dalim  sidomos ne vdekjet,,jo vetem ne Kapeshtice e Vishocice,por ne te gjithe fshatrat e zones te devollit.
Kishte nje hap te shpejte,edhe kur u rendua nga vitet ne te tetedhjetat,me bastun ,por me shume me nje shkop te zgedhendur vete,e hidhte hapin si nje ri,.” Plaku qe nxiton  ” ishte epiteteti qe e therisnin kur ishim te vegjel.
Kur u ritem e mesuam qe e quanin  me nje nofke te mire, ” Enveri i Mullackes” “.Xha Enveri ,Enver  Mulla,plaku i urte ,goje embel,e me shpirt njeriu,qe i kudondodhur ne koka e cdo te semuri,e ne morte,e gjithe kurajo e optimizem per jeten,nje mjeshter murator,marangoz,e bujk specialist e te tjere..Nuk perzihej ne punet e te tjreve,” Une jam per paqen ,” ishte shprehja e tij pajtuese mes  miqsh,fshataresh e ne shoqeri.
Ai zoteronte nje filozofi popullore,te trasheguar, nje dhunti talenti nga natyra jo nga shkollat,ai ishte nje deshmitari gjalle, i historise,ai ishte nje thesar folklori,…kur fillonte fliste thoshte..:-Nga ta fillojme nga Kapeshtica apo qe nga Devolli,i dinte njgjarej pe e per pe, me fakte e data si nje kronologjist gojor.
Ai sa here qe vinte ne shtepi ose me takonte mua neper zijafete,do te me theriste o nip ose kushuri.Pasi babaim im ishte nip nga kapeshtica,nena,pra gjyshja time qe une e arrita,ishte e bija e Shabankes,nje bure trim e patriot,i vellai i saj Sabri Mullaj ishte mesues i shklollave shipe ne Devoll dhe hoxhe i shkolluar  ne Misir,pas clirimit nje nga avukatete e pare , e te tjera.,
Pa le sa shakator qe ishte s’ja kalonte njeri,sa e sa historira,anekdota,barcoleta te kripura e te gjitha per te qeshur,ca thoshin i trillon e genjen ,jo ai i zbukuronte si nje shkrimtar a poet,nje bejtexhi.
Ky burre i ralle e ei paharuar mbetet simboli i  pergjthesimit te mencurise e burrerise kapeshticare ve..
Do te na ndeshkoje historia ,qe nuk evidentuam keto vlera te mencurise gojore folkloristike,popullore, filozofike,historiko -shoqerore,te ketyre njerezve gjenij ,thesare te mencurise gojore,te paperseritshem.
Ne Tirane qe ne vitet ’30 ishte nje mjek i degjuar e i zoti ,e therisnin Doktor Kapeshtica [Fuat ],nje mjek specialist i ralle qe kishte studjuar jashte,sa i kerkuar qe per ate kohe,sa i mencur qe ishte,fjalet me te mira e me te medha thuhen per jeten e kontributin e tij.,po keshtu e per nje doktor tjetert degjuar keto vite edhe ne Amerike, doktor pediater Sedat Shaban Kapeshtica,nje specialist i zoti e shume popullor.
Kur isha mesues ne fshatrat e Pogradec,degjove qe flitej per nje emer me respekte te madh,i thjeshte e popullor nga qytetaret,nje nga  intelektualet e pare,ekonomisti Qamil Talka,qe pastaj e mori Universiteti i Tiranes pedagog,i cili qendroi deri ne vitet qe doli ne pension.Qamil Talken,e mbanin te gjithe ne goje ,si nje kalemxhi specialist i mbaruar per ekonomie,ishte shume popullor i qeshur e shume korekt ne edukate mes shokeve e njerezve te thjeshte,  pa le mua me deshte si prind .
Ku e kish gjetur gjithe ate dashuri njerezore,me theriste dhe ai nipke.,edhe une e kisha si mbeshtetje si prind .
Me qe jam ketu do te permend emrat e nje plejade intelektualesh ekonomiste nder me te miret ne vend.Pse mos permend burin e urte e te shtruar ,mendje ndritur,kalemxhiun e vjeter,njeriun me te nderuar e me te respektuar te kapeshtices,Estref Hysken.Gjithe tru e goje embel.Cila nene i kish bere keta bura te ralle?! Ndjejme  nje krenari,te pa krahasueshme per ta,por edhe nje respekt te madh per emrat e shquar te tyre.
Ne mendje e kemi te fresket te paharuarin qe u nda nga nesh pa pritur,ekonomistin e specialist i kualifikuar e me  nje stazh te vjeter te  fermes te Bilishit,Bexhet Alickollin.Nje bure i mencur e tere talent ,nje studjues i jetes,me nje horizont e me nje kapacitet dijesh te pakufizuara,qe rralle fliste e shfaej ne shoqeri.
I kishte shoket e ralle ne qytetin e Bilishtit ku kaloi pjesen me te madhe te jetes.Te gjithe kane kujtimet e mbresat me te mira per kete njeri  te dashur e te zgjuar.Ai ishte i ndrojtur ne jete,e megjithese i mungonte njera dore,ai bente nje jete te gjalle e plot aktivitet.E  mbaj mend qe luante futboll,ishe i talentuar nje mbrojtes i shquar,apo se ngiste bicikleten si nje ciklist dimer behar rruges kapashtice- bilisht deri sa mezi i dhane shtepi atje qe u be familjar e nje prind i ralle edukator me femije te zgjuare me shume edukate.Shoket,miqte,te afermit kane shume c’te tregojne per te…
Nje intelektual qe shkelqeu,nje poliglot i shquar,njohes e foles i disa gjuheve te huaja,nje perkthyes gjeni e gjthe talenet,me i kerkuari e me i mire intelektual e studjues ne vend per brezin e tij,me nje emer te madh si specialist ekonomiste,pedagog e me lart ne Tirane,Prof.Myslim Osmani,nje ish moshatar qe ne bangot e shkolles tete vjecare qe shquhej si nje nxenes me talent ne matmatike,zheni ,i thoshin mesuesit ashtu sic ishin e te vellezerit e motrat,duke permendur ushtarakun Osman  Osmanin,Xhemil Alickolli,Sali Mustabelli,Luan Kutrolli,Fatmir kutrolli e te tjere te vjeter e te rinj..
.Fama e tij si nje ekonomoist i ralle,si nje studjues,si nje pedagog,si nje foles e perkthyes i talentuar i njgjiti shkallet me te larta te karieres ne vend,e sot eshte nje emrer i nderuar ei respektuar dhe mendimi i tij si specialist i ekonomise dhe i vendit eshte i vyer e shume i kerkuar per vleresimet optomiste qe jep per te ardhmen e ekonomise se vendit..Jane pak keto per te ,pasi ai meriton te vleresohet me shume per turin e tij te mencur e aktiv……
Kapeshtica ,tipike per ekonomiste e saj te rralle rastesi apo inteligjenca e trurit te bijve te saj,sic mund te permendim me te rinte si Muhamet Mancen,si te gjithe djemte e Salikos,Prof.Bujari Mance,pedagog i Unuversitetit e tjere,Myfterem Duci nje ekonomist praktik e i talentuar qe fliste gjithnje me gjuhen e shifrave,e te tjere qe jane te shumte nga ky fshat.
Si mos shkruaj e dy reshta per dyqanxhiu ,shitesin me te vjetr te konsumit te bilishtit,
goje emblin Nevruz Kutrollin,qe ish shites ne vishocice per rreth tridhjete vjete e me pas ne kapeshtice deri sa doli ne pension,ishin te vecante keta shitesi e pra dhe me edukate. e qe ne te gjithe e dinim kur ishim te vegjel qe eshte vishocar.
Apo gjeologun veteran te ndermarrjes gjeologjike te korces ,buri e zgjuar e te dashur,
Vike Kutrolli,nje prinder edukator dhe i dashr edhe me ne mesuesit.
E kam shume te veshtire te perzgjedh burat e saj te zgjuar inteligjente e punetore,
dua te permend shume emra ,por here te tjera,nuk dua qe asnje ti mbetet hatri se si kush ka vendin e tijpor s’mundem.
Ja deshiroj te theksoj,djalin inteligjent e shume te thjeshte e te dashur me njerezit,ish oficerin e polocise se qytetit te Tiranes,tani nje bisnesmen aktiv e i degjuar,Bashkim Manen.Nje goje embel,i sinqerte shume gjakftohte,qe tiranasit  e rajonit te tij e mbajne te gjithe ne goje e kane respekt te vecante per te,te cilet thone ec e gjej ate ,ta kishim Bashikimin prap,..
Nga ky fshat ka pasur shume te talentuar artiste te mirefillte qe nga me te vjeterit,aktorin figurant te filmave artistike shqiptare qe bente rolet e ushtarakeve gjermane ish ushtaraku i larte D. Kutroli, ,si muzikanti Kadri Qahjaj,instrumentist i talentuar,nje nga djemte e zgjuar te Xhekes ,nje kapeshticar i ndaruar.Aktori dhe humoristi i talentuar Shkeqim Lindraku,,Skender Malon,Near Fetolli,Valter Lindraku,Fevri Alickolli,Driton Caushi,Luli Hysken,Driton Kutrolli,Feridon Futrolli,Gezim Hyska,Sybi Alickolli… e shume te tjere,,qe ishtin  aktor me sense humori te holle, te estrades se kapeshtices,.Te talentuarin regjizorin amator ,intelektuali Lili Fetolli,nje djale qe fatkeqesiht ne jete  u ndrepre aktivitetit i tij per shikim e kufizuar,por qe mbetet nje nga emrat e shquar te fshatit,te talentuarin ne letersi do ta quaja poetin e kapeshtices Agim Gavri,me ato poezite e bukura lirike te tij e deri me i riu Gezim Manelli.
Kam deshire te permend burat e mencur te fshatit ,nje gjenerate e tere kuadrosh e drejtuese qe kane punuar  e kane sakrifikuar per fshatin e per kapeshticaret  si Vasfi Fetolli,Xhemal Alickolli,Faik Bushi,Banush Alickoli,Servet Kutrollin,Teki Hyska,Teki Kutrollin,Gurali  e Petrit Liken,Shefke Fetolli,,Zeqir Alickolli,Miri Fetolli,Myske Alickolli,Sali  Mustabellin,Enver Caushin,Xhemile Gani,Qamil Xhafi,Avni Pellumbin,Alber Lulin,Syrja Alickolli,Radion Manen,Gezim Popen,Sybi Gani,Lira Pellumbin,Luljeta Alickoll,agranomet e zotekniket e saj te talentuare  e specialiste te zotet  si Vidi Hysken,Sheme Jazexhi,Mirosh Alickolli, Yllson Topciu,Haxhi Pellumbin,Tonen,e te tjere, …….., e shume te tjere….
Shume te degjuar dhe famoze jane mjeshtrat e ndertimit te kapeshtices,gurezgedhendesit artiste qe dallohen ne disa breza,por une do te permend vetemnjerin prej tyre ,si pergjithesimin e dhjetra e dhjetra artiste muratore te gurit,Nefatin e kapeshtices ,keshtu e therisnin gjtheandej,,nje spasialist i mbaruar ndertimi ,nje dore flori,por edhe nje njeri shume i sjellshem,qe ku s’ka lene gjurme mendja e dora e tij e ndritur,ashtu sic mund te shkrual per Skender Caushin,Shkelim Alickollin, e shume te tjere edhe me te rinj qe jane anembane botes, te degjuare me fame.
Cdo vizitor qe ka shkuar ne kapeshtice pa tjeter i ka rene ne sy prezantimi me nje bure te gjate ,te gjalle e aktiv e shume miqesor,Bejad Kutrolli,nje burre shume i nderuar e  i respektuar nga banoret e disa brezave,
Fjala e tij peshonte ne fshat,ishte realist ,trim e guximtar e optimist ,nje nder aktivistet me te shquat te fshatit,packa se asnjehere nuk ishte i zgjedhur,por mencuria e fshatit e kishin ate njeriun me te dashur e me te degjuar,proton e burrave te fshatit.
Eshte nder te shkruash per njerezit e tjeshte qe kane derdhur djersen pa kursim ,ata jane te shumte bujq,blegtore barinj e stalliere,muratore sic i kam pemendur ne shkrimet e mija qe nga shoferet e vjeter si Estestref Caushi, Vesap Mulla e deri me i riu, i talentuar Rafeti ,e te tjere.
Per te simbolizuar nje njeri te gjate shpesh ne fshatrat tone te zones ,perdorej nje emer simbolik, i gjate ,si Dervishi i Kapeshtices.Nje bure i thjeshte ,me nje dore i urte e shume punetor qe i bente te gjitha punet,bujk,blegtor e cfare ti dilte perpara.
Me qe jam ketu ne burrat e gjete [nuk e kam gabim  te gjete nje mbiemer i numurit shumes] do te vecoj nje emer shume te degjuar per ne, dua te kujtoj,baskebollistin  profesionist e shume popullor ,te thjeshte e te dashur,nje nga djemte e Remziut .
Nje buri te nderuar e punetor i madh, Papin e klubit te “Partizanit” e te “Skenderbeut ” , i madhi Perparim Kutrolli,sot nje nga bisnesmenet me te degjuar te Korces,pronarin e pularise se qytetit dhe ish sponsori i klubit “Sport Bilishti” te futbollit.
Po sporiste ,futbolliste e kapeshtices ,sa te talentuar kane qene ,kane pasur gjithnje ne breza nje ekip te forte e modest qe rralle mund ti mundje,energjke e me shpit te larte gare.,ata jane te shumte, nga ata qe mbaj mend per disa brezave.
Duke folur ne telefon ,me nje nga bijte me te mire te fshatit Zalo Ducin ketu ne Amerike qe kish erdhur turist ne i biri dhe e  bija e tij,ish traktoristin e talentuar e te qeshur te SMT Bilishtit,shihja njekohesisht dhe foton e tij ,qe kish dale para Statujes se lirise ne New York.
E ne horizont te saj,e dukej tamam edhe ky si nje monumen i gjalle sikur isht vellai isaj,nje bure gjigand qe mosha akoma se kish krusur ,vetem thijnat e fisme e tradhetonin,  e s’kane per tu mplakurr kurre, se te tille ishin keta njeres te shquar devollinj te mencur e punetote te medhenj,qe me traktoret e tyre si arinjte e fushes, e kthenin permbys dy tre here ne vit qilimin e fushes te begate te devollit,duke e bere ate edhe me pjellore..
Nuk mund ta harroj,se sme hiqet nga kujtesa ,nje ish nxenesi im,i pahaaruari ,i riu energjik Gezi Ganiu,qe u vra ne krye te detyres ushtar.
Pa dyshim i lashe per ne fund ata qe meriton te mos harohen por te nderohen e te respektohen ne perjetesi,patriote,,deshmore ,partizane, mergimtare ekonomike e politike,ushtarake e kufitaret tima e te rralle, si bijte me te mire te burave” te gjete” te Kapeshtices, qe emri i tyre meriton te shkruhet me germa te arta.
Ashtu sic meriton t’i permendim emrat e disa nga patriotet dhe nacionalisteve ,partizanet  trimat per liri dhe me te rinjte per  demokraci, si Remzi Lika,Sulejman Topciu,Xhemal Alickolli,Myrteza Gavri,Demirali Fetolli,
Avzi Xhevair,Teki Hyska,Vasfi Fetolli,Bariq Gavri,Saliko Fetolli,,Bariq Shehu,Fiqeri Alickolli,Garip Gurtrolli,Muharem Qahjaj,Sali Bushi,Shefiko Kutrolli,Besim Zypce,Gazibe kapeshtica,Mehemet Zypce,teki kutrolli,Zarif kutrolli,Ramie mane,Eqerem jashar kutrolli,
Gazi mane,Xheke qahjaj,Qazim kutrolli,Salih Lindraku,enver Mulla,Eqerem Azem kutrolli,
Hysen gani,Ymer Kutrolli e shume  te tjere
Le te shkruajme  per ta ne nje shkrimte vecante ne te ardhmen,duke e perseritur ate thenie te vertete,se nga kjo toke e magjishme kane dale bura te hijshem dhe fisnike, qe s’do te harohen kurre nga brezat e ardhshem,duke qene gjithnje krenare per emrat e tyre.
Ne mbyllje te ketij shkrimi te shkurter , modest,pa pretenduar histori,por nje pershkrim i thjesht,pasi njoh shume e mund te permend lista te gjata me emra,duke ruajtur respekt te madh per te gjithe qe s’ia kam zene emrin ne kete shkrim te shkurter e modest ,i kerkoj ndjese per kete ,por eshte e pamundur,
..Ne vecanti dua te falenderoj ciftin Gezim dhe Elza Hyska me banim ne New Jersy ne SHBA,dy nder bijte me te spikatur te Kapeshtices qe me shembullin e tyre qene per shume vite ashtu si gjeneratat e paraardhshme, ideatoret dhe organizatoret e aktiviteteve te shumta artistike kulturole,sportive te banoreve te saj inteligjent,qe indirekt me nxiten per te shkruar keto reshta,duke pare faqen e tyre ne facebook e te shume te tjereve,si bij te denje e te aposionuar pas vendlindjes dhe Kapeshtices se shtrenjte e te dashur per ta, e per te gjithe ne,….nje toke e magjishme e me bij e bija te fisme , inteligjente e patriote,me burrat e saj diva gjigande.

Luan Kalana

Bijte e mencur te Trestenikut kufitar, të Devollit Albania.

Sa hyn ne Devoll, dhe le pas qytetin e bukur te Bilishtit,syte pa dashur te shkojne ne horizont,pasi mbulojne si nje qilim te arte fushen e saj e malet perreth,ndalen ne lindje,ne kufij te Shqiperise, ne kodrat e Trestenikut.Nen koder eshte vendosur fshati,me te njejtin emer, qe shikon ne lindje, e zbret deri ne nje perua nga ku fillon pastaj,Fusha e Llabanices,nje nga rafshnaltat me te larte te vendit,e cila mbaron me kufirin e shtetit fqinj Grek.

Tresteniku, nje tuall etnik,nje emer i lashte e ri shqiptar,ka nje histori te pasur,ne lufterat per liri, per pavaresi,ne clirim e vendit,ne provokacionet e gushtit ’49,per rindertimin e vendit si dhe ne proceset e reja demokratike sot.,ku shquhen bijte e bijat me te mira te tij,trima,pnetore e bujk te mencur, qe nga plaku patriot Rakip Barolli,ish pjesetar ne ngiritjen e flamurit me 28nentor 1912 me Ismail Qemalin, me deshmoret partizanet e luftes per liri,me heroizmin e kufitareve,e deri ne deshmori me i ri i demokracise, ish oficeri i polocise qe ra ne krye te detyres , Drini Hoxhalli nga nje familje me tradita patriotike.

Tresteniku,ka dhe nje drame te vecante teritoriale,deri sa perfundimisht ne percaktimin e kufijve te viteve trembedhjete e me ne fund ne vitet ’20 mbeti ne shtetin shqiptar, ne kufijte e sotem ekzistues,pasi ishte si placke tregu ku behej pazar nga fuqite e medha te europes, per te plotesuar oreksin e shtetve megallomane shoveniste,ashtu sic mbeten jashte kufijve tane teritoriale, shume trualle shqiptare e shume fshatra te devollitte siperme ne teritorin e shtetit grek.

Te paharuara do te mbeten per historine e ketij fshati trimerite dhe heroizmat e kufitareve, te poastave te kufirit ne Gur e ne Bllatisht e te ushtareve e te banorevete saj , ne provokacionet e gushtit ’49 ,si dhe historirat e shpernguljes se banoreve gjate tyre ne fshatrat e fushes se korces. Tresteniku,ky fshat me banoret e saj u bene te degjuar ne vitet e demokracise,si dogane e hyrje dhe daljes ilegale te mijreave refugjteve shqipetare nga te gjitha viset e vendit, qe shkonin ne greqi per buken e gojes,me plot dhimbje, plage e historira nga me te ndyrshme,te cilet shoqeroheshin nga bijte e saj duke rexikur gjithcka,lodhjen torturat e deri jeten. Ky fshat ka pasur e nje fat te hidhur ne sistemin e pare,duke qene i zoluar nga vendi,si fshat kufitar duhet te merrja vize ,leje nga shteti qe te shkoje aty,..por bijte e saj e cane rrethimin e izolimin… dhe sot jane krenare edhe per vuajtjet e veshtiresite qe kane kaluar, por anjehere s’jane perkulur.

Por ne do te shkruajme pak rreshta per ate emer te madh qe po japin sot bijte me te mire te saj ,intelektuale te degjuar e te nderuaur ne gjithe vendin, jo vetem punetore e inteligjente te medhenj,te dalluar ne gjithe vendin,duke shtegetuar edhe jashte ne emigrim,por edhe bij te zgjuar e gjithe talent. Nuk mud te harrojme gjithe ato kuadro e specialiste te talentuar qe mbaruan universitete shkollat e larta e qe ishin e jane nderi e krenaria e fshatit dhe devollit qe do te behej je liste e gjate me emra,duke theksuar te paharurin spesialistin ,agranomin e moglices te progrit te urtin e te thjeshtin Asip Repa. Ata jane te shumte ne breza,por ne do te vecojme ne menyre simbolike disa prej tyre si pergjithesimi i ajkes inteligjente,punetore e trima bij te denje te fshatit Trestenik.

Ata te shumte jane te thjeshte ,te pranishem kudo ne fshat por edhe te shperndare ne tere vendin e ne bote,por edhe famoze me emra te medhenje te degjuar. Do te permend vetem emrat e mesuesve te shkolle se pare tetvjecare qe dhane nje ndihmese modeste ne edukimin e ketyre brezave te ditur e plot talent,duke qene edukatore te talentuar ,mesues punetore dhe prinder te mire,si Xhafer Agollin, Esat Barollin, Mendar Mulla, Medehat Kutrolli , Nijaz Repa, Sulejman Hoxhallin, Neshet barollin,Hena Barollin, Hekuran Repa ,Enver e Xhixhe Berberin, Bejadin Hoxha , Irfan Hoxha, Petrit Bylykbashin,Tina Muzha,Manushaqe Hoxhallin,Sadete Kutrolli,Hava Repa, Setali Mane,Ismet Rusi, Muharem Bejlerin,, e shume te tjere me te rinj…

Mendari i kishte me vete e dy femijet ,dy nxenes te mencur e shume te edukuar,Lilin e dashur dhe Hektorin gjithe talent. Per ke te shkruash me pare,, Do te ishte privilegj,duhen shkruar per te gjithe me emra,por eshte veshtire megjthate le te permendim disa ne brezat,duke kerkuar ndjese te gjthe atyre qe pavasisht s’esht i shkruar emri,emri i tyre eshte me germa te arta ne mendjet e zemrat tona gjithnje mes nesh…….

Teki Bylyku, nje bujk mjeshter i vjeter i shartimeve ,vecanerisht shartimet ne hardhite,duke krijuar varitette mikse te rushite te frutave,speialist i rritjes te bleteve, por edhe kovac,nallbat,marangoz,..Nje shofer kerkonte neper dhomat e artizanatit te fshatit me nje vegel ne dore te motorit te makines qe e kish lene ne rruge , me shprese se mos e ndreqte.E gjeti,e drejtuan tek kovaci..Tekiu pasi e pa veglen ne vend te motori e rregulloi ,me ato veglat e thjeshta te tij me nje gur zmeril,e shoferi u largua ,me nje mbrese se dhe ne fshat ishte nje mekanik,..Tekiu mbetet i paharuar ,nje nga ata burrat e mencur te Trestenikut,edhe per dijet e tij popullore filozofike te mencurise popullore.

Fejzi Barolli, specialisti, mjeshteri profesionist i ndertimit, te gjithe e njohin ne devoll e ne amerike..Kudo ne fshat,ne te gjithe devollin,ne bilisht e ne Korce,ka s’ lene gjurme dora e tij e arte, me punimet artistike ,te suvatimeve,me granil,qe do tja lalonte nje pllake mermeri nga me te bukurat. Ai ishte nje nga spesialiste me te mire te ndertimit te ndermarjeve te korces,duke punuar atje ku ishte me veshtire,atje ku duhej te beheshin ndertime artistike.Enderra e tij u be realitet ne demokraci,tani ai isht i lire te punonte ku te deshironte ai ,jo atje ku ta diktonin,duke marre fryme lirisht e duke qene krenare per punen e tij.Por ai nuk rresht se punuari edhe sot ne amerike,megjithese vitet po e lene pas,ai vazhdon si dikur i ri,por me shume duke ia dhene mjeshterine te rinjeve ,bijeve te tij.Ai mbete nje njeri model ne maredhenijet me njerezit,prandaj e duan dhe respektojne qe te gjithe.

Ja si mos e permendesh Ahmet Hoxhalin ,nje djale te urte,tani prind,por gjithe talent,i biri i Fuat,nje buri i zgjuar,punetor i mbaruar.Dardha ne dardhe do te bjere.Ahmetit cfare i shohin syte i ze dora,cfare se do,bujk,blegtor,murator specialist,,zduktar,kovac,tornitor,,mekanik,traktorist specialist,,bleterrites qe tani mendon ta zgjeroj kete biznes te madh. Qe te gjitha i ka provuar.Ishte talent qe i vogel ,pastaj mbaroi nje shkolle mekamike profesionale e jeta e mesoi per shume gjera.

E si ky jane pothuajse te gjithe djemte ne terstenik.

- Doktori i kafsheve, i paharuari Zydi Byluku , apo mjeshtri traktorist,rrobaqepsi i mbaruar apo bleteritesi imencur, nje njeri i gjithaneshem,.. Mbaroi shlollen e mesme veteriner,por ai ja kalonte edhe nje te larti ,bente dhe operacione ne kafshet.Ishte i thjeshte ,popullor,e hynte ne cdo bisede me nje horizonte te gjithanshem ,ne art,ne letersi ,mjekesi ,teknike ,ne shkence,pasi ishte dhe tip studjuesi.Kur ishte veteriner ku se gjeje ne fshat,ne fshatrat e devollit,kudo qe e therrisnin dhe kerkonin.Ishte i papertuar.Kembet dhe s’i zinin,qe heret ne mengjes e deri nate vone mblidhej ne shtepi,se dikush e priste per t’i qepur nj pale pantallona apo kish bagetine e semure.Ne vitet e demokracise iu vu me qejf,bleu nje zejtor e bashke me djalin u bene me te kerkuarit per lerime e per mbjelljet ne te gjithe fshatrat e zones.Berti,i vellai me i vogel nje nga gjeologet me te vjeter e qe ku s’ka qene me sondat gjeologjike ne gjithe Korcen e ne Devoll,,e kujton me respekt duke thene se ai ishte edhe nje prind edukator i madh me femijet e tij,por edhe me keshila na rinte edhe ne te riturve njesoj si babaj. Iljazi e Ganimeja,e ema qe e ka plage te madhe humbjen para kohe te djalit te saj ,aq te dashur me prinderit.Emri i tij i madh s’do te harrohet kure jo vetem nga fshataret por per gjthe banoret e devollit.

- Mjeku specialiste popullor i Librazhdit e tani i Prenjasit, Dr.Sami Agolli , i biri i mesuesit vetran Xhafer Agollit,vellai i madh i dy vellezeve intelektuale,Agimit e Hamdiut.Pasi mbaroi shkelqyer studimet per mjekesi ne universitetin e Tiranese e caktojne mjek ne malesite e Librazhdit e me vone ne qytet,bashke me kolegen e tij te grupit Liza nje vajze qytetare korcare,,qe do te behet shoqja e jetes e qe do te plotesojne portretin e njeri tjetrit.E quante per nder qe punonte ne librazhd,mbase mund te tishte edhe ne tirane,por c’ti besh asaj plage agorzeza qe te ndiqte si nje fere neper kembe,autobiografise e perse ??.. gjera koti. vetem per ta penguar..Nuk e ka qejf t’ia permendesh,pasi i ati mbeti tere jete nje mesues i nderuar ,punetor i madh e i respekruar.Vete ai cau ,megjithe veshteresite e punes te mjeteve e veglave mjekesore,por dija ben te pamunduren,mposht cdogje ,sfidon edhe teknologjine e ai ja del mbane ne pune e tij si nj mjek i zoti e i talentuar ,nje specialist i ralle.Jo vetem paciente e shumte te tij qe i ka kuruar e sheruar ,por qe te gjithe te moshuar e te rinj e respktojne pa mase.Ata punojne e jetojne sot te lumtur ne qytetin e Prenjasit,mes nje rjeti te madh shoqeror nga te kater anet e atdheut. Ai mbetet nje intelektual per tu mare shembull,nje prind ,nje bashkeshort,,nje edukator,nje njeri thjeshte e goje embel,me nje buzeqeshje natyrore e miqesore per t’u admiruar.

Nje mjek tjeter i talentuar,ish nje nga nxenesit e mij me te dashur,Hekuran Hoxhalli,qe u rit jetim nga prinder te thjeshte e blegtore,ish nje nxenes e student i shkelqyer,mbaroi me sakrifica dhe me veshtiresi te medha ekonomike universitetin per mjekesi duke sherbyer si mjek i nderuar ne zonen e Maliqit e tani eshte me familje ne greqi,keshtu i percolli fati bijte me te mire intelektuale te shqiperise neper bote.

Deshiroj te permend edhe disa emra te tjere, nxenesit e mij, per te cilet kam jo vtem respekt te madh per ta, si nxenes inteligjente e me edukate, por qe kam edhe nje debulese te vecante pasi ruaj kujtimet dhe mbresat me te mira per afro dhjete vjet ne ata fshat,,te cilet mbaruan universitetet e u bene intelektuale te devotshem per vete por eshe per vendin,si Sali Barollin,Fatos Barollin,Florens Shpuzen,Shpendi Bylykbashi,Nizami Medolli,Hytbi Hoxhallin,Gjergji e Mehmet Hoxhen,Ylli Hoxhen,Kastroit Barolli,Ladi Repa,Robert Hoxhallin,Jetnor Hoxha,Hekuran Meleqi,Edison Repa,Almir Barollin,e shume te tjere.

Sikur te bej nje perjashtim , per shoket tim qe te feminise,ne shkolla e ne ushri e ne punet, nga tresteniku qe jane te shumte…. duke permendur disa ,Hekuran Repa ,nje nxenes i shkelqyer i bangos , ne gjthe shkollat e deri sa doli mesues, ku u ndame une ne pogradec e ai ne gramsh mesues e drejtor i talentuar e atje ai u be familjar deri ne pension,;.. i paharuari Asip Repa,nje agranom specialisti,intelektuali i ndershem, i drejte e,punetor i madh,i dashur per fshataret qe nga moglica e deri ne proger, me te cilin punova bashke disa kohe, i cili gezonte nje respekt te madh nga banoret e tyre.

Shoku me i ngushte i ushtrise,pa tjeter qe shoqeria ushtarake dhe e shkolles megjithese te shkurtra por nuk harrohen tere jeten,megjithese ishim dhe pothuajse fshatare te nje zone,me Demir Merollin kur ishim ne Kep te Rodonit,Durres.

Nje djale i qeshur goje flori,inteligjent,por,si shume te tjere edhe atij iu privua e drejta e vazhdimit te shkollave ,per ate plagen e madhe te biografise te atij sistemi,e megjitheate ai shume kurajos lexonte e studionte pa pushim.Edhe ku u lirua nga ushtria me pare se une [dy vjet ai] me dergonte letra me mall si vella.Fati e solli qe u bashkuam ,prap kur punova mesues ne trestenik,takoheshim per dite ,e kish shtepine para shkolles,punonte fort ,te gjitha punet ne bujqesi e blegtor,te gjithe e deshin e respekronin .vellezerit e tij dhe motern i kisha nxenes edhe ata si demiri shume te sjellshem e me kulture prinderore.Por ruget e tyre te vazhdimeit te shkollave u privuan nga sistemi….Kur pyes tani per andej nga tresteniku do te interesohem edhe per Demirin, gojeemblin e inteligjent,,per familjen e tij dhe femijet qe tani i jane ritur..

Krenaria jone,nderi e repekti i vecante i takon, shkencetarit me te ri te Shqiperise, Pr. Leonard Barolli, me banim ne Japoni,i cili kohet e fundit u nderuat me nje nga cmimet Honore,ne Europe,dhe qe eshte bere nga me te lakuarit sot ne mediat e ne rrethet shkencore,le te shkruajme per te me gjate.

Shpresojme qe rugen e tyre ta ndjekin edhe e bij te tjere te Trestenikut e te Devolliteqe jane te shumte per ti permendur ,mbase here tjeter, le te shpresojme e te behen me famoze per Shqiperine. E si mos ndjehesh krenar me keta bij te mencur,devollinj nga Treseniku,qe po ia ngrene lart emrin Shqiperise tone te shtrenjte te begate.

Luan Kalana, SHBA

26-09-2011

Qyteza u formua në fund të shekullit të XVII, në një nga momentet më të vështira që po kalone Shqipëria, për të mos u asimiluar si komb nga Perandoria Osmane

Qyteza e Devollit është shëmbulli tipik i fshatit të vogel shqiptar, e cila ruajti të paprekur nga brezi në brez kulturën, gjuhën, zakonet dhe dha kontributin e saj në rang kombëtar e ndërkombëtar. Ajo i qëndroi gjithmonë besnik interesave të kombit për liri e demokraci. Megjithëse të ngulitur në mes malesh dhe larg qëndrave kryesore, qytezarët ju përgjigjën në cdo kohë me pjekuri e largpamësi kërkesave të kohës.

Banorët e saj perkrahën Rilindjes Kombëtare, dërguan përfaqësues në Kongresin e Manastirit për formimin e alfabetit shqip, hapën Shkollën Shqipe, e dyta mbas Mësonjtores së Pare të Korcës, përkrahën Revolucionin e Qershorit dhe qeverinë demokratike të Fan Nolit, mbështeten lëvizjen antifashiste Nac-Cl. Eshtë fakt që pjesa dërmuese e qytezarëve nuk u pajtuan me ideologjinë komuniste dhe për këtë një në cdo dhjetë banore të saj u internua, u dënua ose u burgos.
Historia e këtij fshati të vogël tregon se qytezarët ishin trima të pushkës dhe të penës. Megjithëse fshati u kercënua disa herë nga shkatërimi, ai mbijetoi në sajë të guximit, vendosmërise dhe dëshirës për të ruajtur gjuhën, zakonet, këngët, vallet dhe identitetin kombëtar. Në kohën e sundimit turk, Qyteza u ndëshkua disa here si fshat kaur. Të parët tanë tregojnë se burrat e fshatit janë rrahur me kamxhik në lëmë duke shirë gjemba, Vasil Sidherit i janë prerë veshët për ta grabitur, Vasil Anagnostit iu desh të luftonte dhëmb për dhëmb për te mbrojtur familjen e tij nga ceta e Haxhi Gomarit, etj. Ky i fundit mbeti i vrarë dhe shokët e tij i prenë kokën që të zhduknin gjurmët dhe t’i shpëtonin hakmarrjes.

Shrimtari i njohur Petraq Samsuri pohon me keqardhjen më të madhe se në fshatin dhe qytetet tanë kanë mbetur pak njerëz. Shumë të lënduar ka lënë emigracioni aktual, dhe sic dihet, halli dhe malli e përmbysin njerinë! Megjithë këtë, rrënjët e indentitetit tonë duhen ruajtur nga pasardhësit tanë kudo që gjënden, prandaj i dretohem të gjithëve:

O qytezare, kudo që jini! I dilni zot këtij fshati atëhere, kur ndofta banorëve të huaj nuk do t’i dhimset asgjë rrotull saj.

Dardhë

Fshati Dardhë në rrethin e Korçës është një fshat jo shumë i vjetër dhe është themeluar e shtuar prej të “ikurve”, rebelëve që përndiqeshin nga Turqia, më së shumti për arsyen se nuk donin të ndryshonin fenë. Emri “Dardhë” vjen nga një gojëdhënë që thotë se kryengritësit që themeluan Dardhën, ku gjetën strehë rreth një stani, kur i pyesnin “ku gjendeni”, thoshin “Tek Stani nën dardhë”. Bëhet fjalë për një dardhë të egër që gjendej atje, ndërsa dëshmia e parë historike gjer tani gjendet në enciklopedinë greke Pirsos, ku thuhet: “Në Dardhë, fshat shqiptar, u hap shkolla greqisht më 1768-ën”.

Vendndodhja

19 kilometra në juglindje të Korçës, në një lartësi gjeografike impresionuese mbi 1300 m, që vetvetiu e çon përfytyrimin tek dimri i gjatë me borë, tek pranverat e ndezura nga blerimi, tek verat e puhizave e vijnë nga pyjet, tek vjeshtat me palete piktorike prej ylberi, ndodhet ky margaritar. Dardha ia ka dalë bëhet e njohur anembanë vendit!Jo vetëm për natyrën dhe klimën e saj, por sidomos për traditat, kulturën e të jetuarit dhe për njerëzit e shquar që i kanë dhënë vendit. Emri “Dardhë” vjen nga një gojëdhënë që duket e besueshme.

Historia

Fshati është relativisht i ri, nëse do të pranojmë të tillë kohën prej tre shekujsh qëkurse kemi të dhëna historike. Është themeluar e rritur prej të “ikurve”, rebelëve që përndiqeshin e kishin hesape me guvernën osmane, shpesh sepse nuk donin të ndryshonin fenë. Këta njerëz me gen kryengritësish, gjetën strehë në këtë vend të thellë të maleve dhe u vendosën rreth një stani që gjendej në dardhë e egër. Kur i pyesnin “ku gjendeni”thoshin shkurt : “Tek stani nën dardhë”, prej nga koha nxori togfjalëshin “nëndardhë”, që shpejt u rrudh në fjalën “Ndardhë”. Deri vonë , dardharët dhe fqinjët i quanin “ndardharë”. Dëshmia e parë historike der tani gjendet në Enciklopedinë greke Pirsos (V!10,fq750) ku thuhet: “Në Dardhë, fshat shqiptar u hap shkolla greqisht më 1768. Nuk pritet të gjendet ndonjë e dhënë nëpër dokumenta më të hershme osmane si tefterët e taksave, sepse Dardha ka qenë gjithmonë fshat i lirë, i përjashtuar prej tyre. Në fillim të shekullit XX, Dardha numëronte 400 shtëpi. Profesioni i parë i dardharëve duket se ka qenë ai i druvarit. “Me karvane prej 20-30 vetash, me mushka, të armatosur, u nisën fillimisht drejt pyjeve të zonave greke, atëherë ende nën Turqinë. Që nga viti 1800 deri në 1935-ën, në Olimp punonin ende sharrat e dardharëve, jo dosido, por me teknikën më të mirë të kohës, me ujë, aq sa mbeti edhe shprehja e njohur “Ia pret me sopatën e dardharit”, – shkruan për fshatin e vendlindjes së tij shkrimtari Teodor Laço. Dardha, siç shkruan Laço, mburret me origjinën që nga e folura deri te veshjet, këngët e vallet. Studimi i arkitekturës së fshatit dëshmon për një model të veçantë të stilit evropian që haset edhe në fshatra të tjera të Jugut. Pamja që shfaqin ndërtimet dhe urbanistika e fshatit, ndërtesa solide, të bukura, prej guri të gdhendur e mbuluar me ploça të hirta, rrugët me kalldrëme, krojet e shumta, punishte për zeje kryesore, njësitë tregtare deri në fillim të viteve ‘40 i jepnin fshatit pamjen e një qyteze të lulëzuar, ndonëse për shkak të ikjeve në mërgim popullsia tani mezi arrinte 1 000 vetë.

Enigma pas një emri

Dardha është fshati më i madh i krahinës së Korçës me 1454 frymë. Në fillim të shekullit, Dardha numëronte 400 shtëpi. Vetvetiu të del përpara ;si dhe pse u mbipopullua një vend i tillë ku toka bujqësore ishte e papërfillshme? Arsyetimi të çon tek zanafilla;dëshira për të qenë të lirë. Të varfër, por larg dhunës dhe poshtërimit. Kishte familje të ardhura nga krahina shqiptare e famshme e Sulit të Marko Bocanit, nga fshatrat të krahinës të rrënuar në kohën e djegjes së parë të qytetit tp kulturës Voskopojë, fshatra që sot mbahen mend vetëm si emra, (Bozdovec, Linatop, Lerishtë, Qinam).

Burimet e jetës.

Terreni i vështirë i detyroi dardharët ta gjejnë punën aty ku kërkohej krahu i tyre, larg vendbanimit. Larg familjeve. Vrazhdësia e natyrës nxit pasionin për punën, ashtu si bujaria e saj nxit shpesh dembelizimin. Në një Shqipëri të mbyllur, dardharët kanë qenë nga mërgimtarët e parë. Me jetet e punës-sopata dhe sharra. Profesioni i parë-ai druvarit. Me karvane prej 20-30 vetash, me mushka, të armatosur, u nisën fillimisht drejt pyejeve të zonave greke-atëherë ende nën Turqinë. Që nga viti 1800 deri në 1935 në Olipm punon ende sharrat e dardharëve, jo dosido por me teknikën më të mirë të kohës, me ujë. Në malet e Selitit e të Athosit, në Mesollongjo e Demir-Kapi, në Anodoll, në Rruse, në Isekum, në malet e Rodopit në Bullgari e deri në skelën e Varnës ku bënin tregtinë e qerestesë, dradharëve iu doli nami si si druvarë të zotë, aq sa mbeti edhe shprehja e njohur “Ia pret me sopatën e dardharit”. Pas këtij emigrimi që qe sezonal dhe e mbante fshatin të populluar dardharët “zbuluan” Amerikën. Rrallëkush i mbeti besnik drurit. Rrallëkush mbeti pa e çuar një emigrant drejt kontinentit të largët. Aty dardharët patën një rol të madh e të mirënjohur nëpër shoqëritë patriotike. Nga mërgimtarët e Amerikës 15 dardharë u dekoruan më 1982 me urdhër e medalje për veprimtari patriotike.

Tradita

Mërgimi i largët ishte një dramë e gjatë, plot dhimbje. Por ishte edhe një çlirim. Dalja nga veçimi, nga guaska e mbylljes në mënyra jetese të ngurtësuara, solli në shoqërinë e ngushtë dardhare pretendimet qytetare, kërkesën për një jetë shpirtërore e materiale më “europiane”, më të ngritur si një rivalitet të heshtur me vetë qytetin e Korçës që gjithashtu pretendonte dita ditës. Dardha mburret me origjinën nga e folura deri tek veshjet, këngët e vallet. Studimi i arkitekturës së fshatit dëshmon për një model të veçantë të stilit europian që haset edhe në fshatra të tjera të Jugut. Pamja që shfaqin ndërtimet dhe urbanistika e fshatit, ndërtesa solide, të bukura, prej guri të gdhendur e mbuluar me ploça të hirta, rrugët me kalldrëme , krojet e shumta, punishte për zeje kryesore, njësitë tregtare deri në fillim të viteve ‘40-të i jepnin fshatit pamjen e një qyteze të lulëzuar, ndonëse për shkak të ikjeve në mërgim popullsia tani mezi arrinte 1000 vetë. E folura e fshatit ka ruajtur deri vonë disa trajta të vjetra të shqipes të ngjashme me arabishten e çamërishten. Unikla është kostumi i grave , kuq e zi. Aq i bukur e i veçantë është aq sa kanë dashur ta përvetësojnë. Një “studiues” bullgar duke përdorur fotografi të valleve të grave dardhare me xibum të viteve ’30 bën përpjekje mjerane t’i paraqiste ato si “Valle nga Maqedonia Perendimore. Disa nga vallet e njohura të grave janë krijuar në Dardhë. Në Dardhë bëhej një jetë e gjallë. Në çdo ceremoni merrnin pjesë si burrat, ashtu edhe gratë . Diskriminimi i gruas nuk pranohej. Gruaja dardhare ishte më tepër një amvise/ Ishte ZONJË.

Duke qëndruar tek historia mund të them se ky fshat paraqet një nga modelet e bukura të vitalitetit tonë kombëtar, të krenarisë për origjinën dhe traditat, por edhe të etjes për të lëvizur për të pranuar të renë. Një nga shembuj e qëndrueshmërisë së këtij gjeni mund të sillet nga ky fakt. Për 150 vjet dardharët mësonin në shkollë greqisht (shkolla shqipe u hap me 1917) por e mbanin atë thjesht si një gjuhë të huaj.

Pak gjeografi

Dardha është një fshat malor midis maleve e pyjeve, një bukuri e rrallë natyrore. 20 km në juglindje të Korçës, në një lartësi 1 344 m, Dardha ofron një klimë shumë të shëndetshme e ajër të pastër. Sportet dimërore, sidomos skitë, tërheqin turistë të apasionuar pas tyre. Gjelbërimi dhe freskia e ditëve të verës, por dhe dimri me shumë dëborë, e bëjnë një vend të preferuar në të gjitha stinët e vitit. Midis burimeve të shumta në këtë fshat është edhe i quajturi “Uji i Qelbur”, që shërben si ujë kurativ për stomakun dhe veshkat. Shtëpitë e gurta, karakteristike, plotësojnë bukurinë e këtij fshati, por edhe njerëzit janë shumë mikpritës dhe gatuajnë specialitete karakteristike të fshatit.

Demografia

Ekonomia

Piktorët Dardharë

Ishte tradite ne te kaluaren ne Shqiperi qe profesionin e ushtruar nga nje pjesetar i farmiljes, me i vjeteri ne moshe, t’ua mesonte, e t’ia linte trashegim vellazerve, bijve ose te afermevs te fisit. Tipik e’shte rasti i nje plejade te tere piktoresh dardhare, te cilet duke ushtruar profesionin e zografit e kane lene ate trashegim brez pas brezi. Kjo brezni piktoresh, fillon me Nikolla Zengon ne gjysmen e dyte te shek. 18 -te e perfundon me piktore te kesaj familjeje ne ditet tona, si Andromaqi e Sofia Zengo.

• Nikolla Zengo
• Andon Zengo
• Papa Jani Zengo
• Grigor Zdrulli
• Nikolla Zdrulli
• Sotir Papa Ilia
• Efthim Zengo
• Thanas Todi Zengo
• Kristo Thanas Zengo
• Papa Harallamb Dardhioti
• Kristo Ligor Vishnja
• Kristo Jani Raci
• Leonidha
• Gregor Jeromonak Zdruli
• Spiridhon Dunka
• Sofia Zengo Papadhimitri
• Kostandin Zografi

Rrethi i Devollit është njëri nga 36-të rrethet e Shqipërisë. Rrethi i Devollit ka 35.000 banorë (sipas 2004), një sipërfaqe prej 429 km2 dhe kryeqëndër Bilishtin. Vëndbanime të tjera të njohura në këtë rreth janë :

Info:

Rrethi i Devollit përbëhet nga 1 bashki dhe 4 komuna që janë:

1. Bashkia Bilisht
   

   Harta e Devollit

2. Komuna Hoçisht
3. Komuna Miras
4. Komuna Progër
5. Komuna Qendër Bilisht

Fshatrat e Devollit janë si më poshtë

**********************************

1. Arëzë
2. Baban
3. Bilisht
4. Bitinckë
5. Bickë
6. Borsh
7. Braçanj
8. Bradvicë
9. Cangonjë
10. Çetë
11. Çipan
12. Dobranj
13. Dardhë
14. Eçmenik
15. Fitore [ Shënkollas ]
16. Gjyres
17. Hoçishti
18. Grapsh
19. Gracë
20. Gjyras
21. Kapështicë
22. Kuç
23. Koshnicë
24. Kuritë
25. Maçurisht
26. Menkulas
27. Miras
28. Nikolicë
29. Pilur
30. Poloskë
31. Ponçarë
32. Progër
33. Rakickë
34. Qytezë
35. Sinicë
36. Sul
37. Stropan
38. Shuec
39. Tren
40. Trestenik
41. Vërnik
42. Vërlen [Përparimaj]
43. Vranisht
44. Vidohovë [Boxhigrad ]
45. Vishoshicë
46. Zagradec [ Buzëliqenas ]
47. Ziçisht

Ky artikull nga tema Rrethi i Devollit dhe është një faqe e pa përfunduar. Mund të ndihmoni Devolli.net duke e përmirësuar këtë faqe.