Home / REPORTAZH / ÇAPKENIA
loading...

ÇAPKENIA

ÇAPKENIA

Novelë Cenet e Devollit.
(fragmente)
Hyrja

-A e dini te dashur Prindër,që në vend që t’i edukojme Fëmijët.,mbesat e nipërit tanë,..
Padshur i ç’edukojmë,..i frenojme ,i ndrydhim ..pse jo dhe i i Dhunojmë..personalitetin dhe boten e tyre .Si ?!
-fare thejshte.,kur i themi a i urdherojme,ne vend të përkujdesjses…

-Shëëëtttt!!!,….-Mbyle !!,Qepeeeeee!..Mjaaa!..Na çave kokën,Mbylle ! -e shumë të tjera si keto shprehje e urdhëra..
…Bota dhe ëndërrat e fëmijeve sa e pasur aq dhe e pakapshme dhe e panjohur nga njerëzimi i sotëm,nga studjuesit e nga shkencëtaret dhe psikologët, fiziologët përkatës….Veç asaj e ndrojtur ,e ndrydhur e frenuar brenda kornizave mediokre të rregullave të pashkruara prinderore, të gjoja moralit-edukativ ,të familjes e të shkollës,megjithse diku më e lirë në ambjente e në shoqëri ,eshte me e pasqyruar dhe me lexueshmemne mjedise te ngushta afrimiteti…
Si pasoja, ajo jo vetëm është e pakapshme dhe e pakuptueshme,fal edhe përvojes jetsore të prinderve dhe mesuseve,ajo mbetet një nga enigmat kurshtare të errësisres të shkences se sotme moderne,pedagogjise dhe psikologjise boterore,,e lëne në harrese, ne raport me fushata e tjera kur eksplorimi ka hyre në detaje, në genet e njeriut siç janë shumë fusha jetësore,si p.sh.njohja e deshifrimi i gjuhës së kafshëve e tjera.

Në jeten e perditshme me femijet tane,,ne komunikimin me ta,,harrojme shpesh,psikologjinë e moshes së tyre,të botes pafund të tyre,imagjinare, në mendime e në veprime, duke i hyrë në hak e gjykuar me logjiken e moshës të ritur,e duke i përfolur e ngacmuar ,me epitete nga më slloganet injoruese dhe ofenduese,si “fëmijë i vështirë”, “i mbrapsht” ,’pa edukatë”, “tersë”,
“të pandreqshëm”, “rrugaçë” e mos më keq.

Nga përvoja si prind por me shumë,si mësuses, disa dekada dhe nga studimet e bera në këte fushë,kam mendimin se këta, tipa gjeni per mua,por të “vështire” nga opinioni i remë,në thonjeza,janë fëmije tepër inteligjente,me gene më të perparuara se gjithë fëmijet e tjerë,por me hapesira të pafrefuara nga ,në veprime e në jetë ne shoqeri..
Për ne këta fëmije ishin nga më të dashurit,dhe si nxënës nga më të preferuarit në komunikim,duke zhdukur raportet e inferioritetit,mësues -nxënës e duke krijuar marredhënije të reja prindërore në shkollë e jashtë saj.Këta kane qene shoket tanë me të ngushte ne jete e mirenjohes.

E kam thene me pare,veçse eshte nje moshe delikate e me te papritura,bota e tyre eshte ne zhvillim ne evolucion te panderprere,me ritje cilesore,eshte nje moshe gjeniale e gjithe talente,siç thote populli tan femijet lidin te shkollura qe ne bark te nenes..

…Le ti nderpresim teorizimet e të hyjme direkt ne jetë,duke hapur porten e botes hyjnore te femijeve tane.Jo vetem e kam jetuar ate moshe,por jam deshmitar okular,i jetes te njerit prej tyre,i “shejtanit” Capkenit,,i ceneve te Devolliut.
Sa për oreks,po ju,zbuloj, rëfej nje sekret qe ne fillim,…
djaloshi i hipte dhe i ngiste kuajt e gomerët me të katra por,për mbrapsht,prapkethi,kur ne të tjeret mezi i mbaheshim për mbarë..

…Cene-t, fjalë e vjetër shqipe
Një popull,një komb,apo një trevë dallohet midis tyre nga thesaret që trashëgojnë dhe i pasurojnë ato, materiale ,natyrore dhe shpirterore dhe shoqërore.Vlerat e thesareve shpirtërore janë të pasura në jetëshkrim Gjuhë,histori,art,folkor,në traditat shoqërore e kulturore, e t tjera. P.sh në folkor ato spikasin në legjendat,baladat,gojëdhënat,përrallat,fabulat,shprehejt popullore,anekdotat,si dhe në këngët e vallet popullore,bejtet,aforizmat,gjëagjëzat,..e të tjera.
Treva e Devolli në jugëlindje të Korçes por dhe te Shqipërisë është jo vetëm e pasur me këto thesare shpirtërore por dallohet për trashëgiminë e mbajtjen gjallë të tyre,siç janë dhe gojëdhënat,që pasohen goje pas gojë nga brezave e pasurohen nga gjeneratat e reja.

Pra gojëdhënat,të cilat në thelb të subjekteve të tyre,bazohen në ngjarje e ndodhi jetësore..
Le të ndalemi në gojëdhënat për fëmijë të paevidentuara,të cialt janë shumë përfolura,por pak te lëvrura ,si kudo por edhe në këtë krahinë,ku rëfehen me mburje e mbrohen me fanatizëm të tepruar( pasi mundohen t’ia veshin treves se tyre dhe ato të krahinave të tjera),nga banorët e saj ,kudo ku jetojnë ata.

….Cene,-t;…fjalë me shumë kuptime,figurativ dhe nocionin e saj të parë.Cen,-e..perdoren për njeri te mangët,sakat nga natyra por edhe nga trutë.Ato janë edhe sinonime,fjalë me kuptim të njëjtë me fjalët:- bëmat,prapësirat,terslleqet,aventurat,per te qeshur e për të qarë,bëhen pa tregohen,rëfenja në formë gojëdhënash,brez pas brezi nga urtësia popullore..
Ato mbartin realitetin jetësor të mençurisë popullore,urtësinë e zgjuarsinë intelektuale me traditat kulturore duke pasur vërtetësinë e fakteve të ngjarjeve, në kohë e në hapësirë,të një treve,siç është Devolli,një thesar i pasur vlerash shpirtërore e kulturore.

Këto rëfime gojore përcjellin mesazhe shoqërore,morale-edukative,ne thelb filozofike, nëpërmjet humorit të thjeshtë,grotesk e fishkellues, ndonjeherë edhe enkas me budallallëk,por jo me injorancë,ato janë antiteza e diturisë e mënçurisë popullore, e gjeneratave të shpirtit artist të një populli apo të një krahine ,siç është treva e shenjtë dhe e shtrenjtë e Devollit,ku pasqyrohen thesaret të çmuara shpirtërore të popullit tonë të lashtë ,aautokton,gjeni e artist..
Gojëdhënat i afrohen relitetit,me kembë në tokë,ndryshe nga legjendat, anektdotat apo barsoletat,aforizmat apo bejtet, që zbukurohen me veshjen letrare artistike,pra gjithë trillime e fantazi imagjinare,siç janë barsoletat e Babanit,që i bëjnë famozë e kampionë babanarët e devollinjtë për mjeshtërinë e thurjes së tyre nëpërmjet të treguarit me humor të gjallë e të improvizuar,siç eshte ajo shprehje e perfolur, ..se mos ardhe dhe ti ne Baban,e s’ta vume samare si lopes…
Le ti lemë këto shpjegime të thjeshta, gjuhësore e artistike, e të le hyjmë direkt në temë, tek gojëdhënat për fëmijë,cenet e moshës së tyre.

Në Devoll tregojnë per cene të shumta,sidomos prapësira të moshës fëminore dhe asaj adoleshente, të devollinjve të bera që nga lashtësia e deri në ditë tona, edhe nga mosha të ritura, e në kohë e sisteme të veçantë,që glorifikojnë urtësinë popullore dhe i satirizojnë ato .

Ne do të gojosim rëfenjat , cenet e një fëmije,që sapo kish shkelur pragun e adoleshencës,një jetim çetin, i prapë,qe dinte vetem rendtte të të vraponte, sa më s’ka ,por jo i zararit,pa pasoja e faje të rënda që ja lejon mosha,por që i bënte për humor,per kenaqesine tij,për t’u dukur si për shaka, rreth viteve ’50-’70 të shekullit të kaluar në fshatrat e Devollit .
Në vetevete cenet e tij ,me kapadinllekun e psikollogjisë të moshës të papjekur, kënaqësi fëminore,por dhe deshte që të tjerët ta mbanin në gojë duke u argëtuar e duke lenë gjurmë të pashlyera në kujtimet e banorëve,siç janë ato të Tersit të Pojanit (në fushën e Korçës), dhe tani cenet e djaloshit devolli,me Capkenin e Devollit.
Le të njihemi më pas,me disa gojëdhënat nga (12- fragmente të shkurtra) të djaloshit ,i cili thirrej jo me emrin e e tij të vërtetë,por me nofka,epitete si :

-Shejtani,Xhindi,Noprani,Tersi,Cunaku,Camaroku,,Spurdhjaku,Cetini,Prapesira, e të tjera si këto,por me shume ai thirrej Capkeni i Devollit, në :

-1-Progër,plazh në lumin e Devollit..
-2-xha Arifi i Pilurit,”nastradini”
3–ne BABAN fluturimthi,se te vene samare
-3-Bidoja i Sulit,dhe spurdhjaku
-4-Aventura ne Vidohovë..
-5-Plevica e djegur,Vishocicë.
-6-Gomari dhe drejtori.
-7-Bujku i vogel mjeshter artist.
-8-Pojaku i Dobranjit.
-9-Komshiu i “çmendur”
11-me Muçin e Bilishtit…
-12-Xhindi ëngjell.
(vazhdim).

LUAN KALANA
Maj , 2015
Clearwater,Florida

loading...

Komento!

loading...